هزینه‌‌ مبادله در اقتصاد

هنگامی که یک تولیدکننده بر اساس هزینه‌های اصلی (شامل دستمزد نیروی انسانی، هزینه سرمایه، و مواد اولیه) محصول نهایی را تولید و آماده فروش می‌کند، با احتساب درصدی سود معقول حاضر به ارائه و مبادله کالاهای ساخته شده است. اما انجام این مبادله خود نیازمند هزینه‌هایی است. این بخش هزینه در دانش اقتصاد، هزینه‌ی مبادله نامیده می‌شود و شامل بخش ناملموس هزینه‌ها در فرایند تجارت و خرید و فروش است. تقریبا تمام هزینه‌هایی که ارتباط مستقیمی به فرایند تولید محصول ندارند، اما برای انجام هر تجارت و مبادله‌ای گریزی از آنها نیست، قسمتی از هزینه مبادله در نظر گرفته می‌شود.

هزینه مبادله از بخش‌های مختلفی تشکیل شده، مانند هزینه انواع ریسک‌های موجود در تجارت، هزینه‌های تدوین و عقد قراردادها، شناسایی و ارزیابی طرفین فروشنده و خریدار از یکدیگر، کسب اطلاعات در مورد کالا یا خدمت مورد مبادله، و البته هزینه‌هایی مانند عدم ایفای تعهدات توسط طرف مقابل، نوسان قیمت‌های پیش‌بینی نشده در دوره مبادله، خواب سرمایه و جابجایی کالای مبادله شده، و در نهایت هزینه‌‌های فسخ و ابطال مبادلات و قراردادها. در یک زنجیره، از تامین‌کنندگان بالادستی تا تولیدکننده پایین‌‌دست و مصرف‌‌کننده نهایی، هر چه اطلاعات شفاف‌تر باشد و دسترسی خریداران به بخش بالادستی زنجیره بدون محدودیت و به صورت رقابتی باشد، هزینه مبادله کاهش می‌‌یابد.

نکته مهم در ارتباط با هزینه مبادله این واقعیت است این هزینه‌ها به کل زنجیره صنعت و در ابعاد کلان، به اقتصاد کشور تحمیل می‌شود. اگر در یک مبادله هزینه‌ی بالایی توسط فروشنده یا خریدار پرداخت ‌شود، این مبلغ به طرف مقابل نمی‌رسد. بلکه این نهادهای واسط از خارج زنجیره هستند که این مبلغ را به اصطلاح به جیب می‌زنند، چرا که در بسیاری موارد نقش مفید و موثری در زنجیره ندارند. برای مثال در هر یک از بخشهای یک زنجیره، هم طرف فروشنده و هم طرف خریدار از وجود واسطه، فعالیت‌های دلالی و رانت‌های اطلاعاتی متضرر می‌شوند، زیرا تولیدکننده تمایل دارد محصول با قیمت مناسب به مصرف‌کننده نهایی برسد در غیر این صورت ممکن است رقبا جای او را بگیرند. به طور کلی عواملی را که موجب بالا رفتن هزینه مبادله می‌شوند می‌توان به سه دسته اصلی تقسیم کرد:

• بخش داده‌ها و اطلاعات؛ به علت عدم شفافیت و دسترسی نامتقارن به اطلاعات.
• بخش نهادهای میانجی یا واسطه‌ها؛ که به صورت قانونی یا غیرقانونی در فرایندهای تجاری نقش دارند.
• بخش ریسک‌های موجود در مبادله؛ که مربوط به عدم قطعیت در تعهدات و حوادت پیش‌‌بینی نشده است.

در دانش اقتصاد همواره توصیه می‌شود با راهکارهای مختلف هزینه مبادله کاهش داده شود چون بالا بودن آن در نهایت موجب کاهش تقاضای مشتریان نهایی می‌شود و به مرور، افتِ تولید را در پی دارد. البته به صفر رساندن هزینه مبادله غیر ممکن است اما می‌‌‌توان با روش‌های متنوع، زنجیره‌های صنعت و تولید را به سمت بهینه و با حداقل هزینه‌ی مبادله سوق داد. برخی از راهکارهای متداول در این راستا عبارتند از:

• ایجاد شفافیت در دسترسی به اطلاعات و توزیع یکنواخت اطلاعات در هر سطح از زنجیره برای ایجاد رقابت عادلانه.
• تدوین قراردادهای بلندمدت با تضامین کافی میان سطوح مختلف زنجیره برای اطمینان از دسترسی به مواد اولیه و نیازمندی‌ها در بلندمدت با حداقل نوسان قیمت و حذف واسطه‌ها.
• راهبرد یکپارچگی عمودی یا ادغام و اتحاد اجزای زنجیره برای کاهش انواع ریسک‌ها و حداقل کردن هزینه مبادله.

اندازه‌گیری هزینه‌ی مبادله در اقتصاد کار دشواری است اما پژوهشگران حوزه اقتصاد همواره تلاشهایی برای محاسبه‌ی دقیق یا تخمینی از مقدار آن در سطح اقتصاد کشورها و برای صنایع و زنجیره‌‌های مختلف انجام می‌دهند. اما فارغ از مقدار واقعی هزینه‌هایی که از محل هزینه مبادله بر کشور تحمیل می‌شود، می‌توان به بررسی کیفی آن نیز پرداخت و برای کاهش آن تلاش نمود.

وضعیت کلی هزینه‌ی مبادله در لوازم خانگی

در کشور ما تنظیم روابط تجاری برای نظم‌بخشی به بازار لوازم خانگی عمدتا بر محصول نهایی تمرکز دارد، هم در قیمت‌گذاری و هم در توزیع آن برای رساندن به مصرف‌کنندگان. به عبارتی تنظیمات در بخش پایین‌دست انجام می‌شود اما بر تولید و توزیع در بخش‌های بالادستی شامل تامین مواد اولیه و قطعات مورد نیاز تولید نظارت چندانی وجود ندارد. فقط بخش نهایی زنجیره است که از منظر هزینه‌ی مبادله مورد توجه قرار گرفته، به طوری که هر ساله میزان افزایش قیمت‌ها با روشی مشخص در “سازمان حمایت از تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان” تعیین می‌شود و تولیدکنندگان موظف به رعایت آن و ثبت در سامانه مربوطه هستند. به علاوه با استفاده از ‌ “سامانه جامع تجارت” محصول نهایی از محل کارخانه رصد می‌شود تا به دست توزیع‌کنندگان و فروشندگان برسد و در نهایت با استفاده از شماره سریال کالای تولید داخل، فقط محصولاتی از خدمات پس از فروش برخوردار می‌شوند که مشتری شماره سریال آن را در سامانه ثبت کند. این تنظیمات در مجموع هزینه مبادله را برای خریدار در سه بخش اصلی آن کاهش می‌دهد:

• در بخش اطلاعات؛ اطلاعات دقیق محصولات و قیمت آنها را در اختیار مشتری قرار می‌دهند و به شفافیت کمک می‌کنند.
• در ارتباط با نهادهای میانجی؛ واسطه‌‌گری و احتکار محصول در انبارها و نوسان‌گیری در دوره‌های افزایش قیمت حذف می‌شود.
• ریسک‌های مبادله در خرید توسط مشتری کاهش یافته، به ویژه به این علت که مشتری با کد شناسه ثبت شده، از اصیل بودن کالا اطمینان حاصل کرده و ریسک عدم دریافت خدمات پس از فروش از میان می‌رود.

البته انواع مختلف تنظیمات در روابط تجاری مانند سامانه‌ها و ثبت و به‌روز رسانی آنها نوعی نهاد میانجی به شمار می‌روند، اما نهادهایی قانونی و با هزینه اندک هستند و با توجه به مزایای فوق، وجود این سامانه‌ها برای تنظیم بازار بسیار مفید خواهد بود و جای قدردانی دارد. در مجموع تجربه وزارت صمت و سازمان‌های زیرمجموعه در ارتباط با کنترل بازار محصول نهایی و مهار هزینه مبادله ناخواسته در ارتباط حلقه‌های نهایی زنجیره موفق بوده است و قطعا این کاهش هزینه هم به نفع تولیدکنندگان و هم به نفع مصرف‌کنندگان بوده است، چرا که نوعی ثبات نسبی در بازار و اطمینان از تامین محصول داخلی ایجاد کرده است، اما هزینه مبادله در ارتباط تولیدکننده لوازم خانگی با تامین‌کنندگان مواد اولیه چگونه است؟

واقعیت موجود نشان می‌دهد که سازو‌کارهای مناسبی برای کاهش هزینه مبادله در بخش بالادست زنجیره طراحی نشده است. البته بخشی از مواد اولیه در بورس کالا یا از طریق تالار بورس عرضه و کشف قیمت می‌شود و سامانه‌هایی همچون بهین‌یاب هم برای شناسایی میزان نیاز تولیدکنندگان لوازم خانگی به مواد اولیه راه‌اندازی شده است. اما این روش‌ها نتوانسته هزینه مبادله را در تامین مواد اولیه کاهش دهد و همچنان در سه بخش اصلی، هزینه پرداختی توسط تولیدکنندگان بسیار بالاتر از قیمت فروش تامین‌کنندگان مواد اولیه است. به طوری که:

• در بخش اطلاعات؛ اطلاعات کافی در مورد روند قیمت مواد اولیه قرار ندارد. بر خلاف قیمت محصول نهایی که به صورت سالانه و به صورت محدود افزایش می‌یابد، قیمت مواد اولیه نوسان‌هایی علاوه بر نرخ تورم دارد و به ویژه با تغییر نرخ ارز افزایش می‌یابد.
• در ارتباط با نهادهای میانجی، واسطه‌گری و احتکار در مواد اولیه وجود دارد. چرا که سامانه یا سازوکار مشخصی برای رساندن مواد اولیه به تولیدکنندگان لوازم خانگی (و سایر صنایع مصرف کننده مواد اولیه) وجود ندارد یا اثربخشی لازم را ندارند.
• در بخش ریسک هم تولیدکنندگان لوازم خانگی با ریسک‌های متعددی در تامین مواد اولیه مواجه هستند. چرا که تولید این مواد بر اساس سفارش مشتری شکل نگرفته و بسیاری از تامین‌کنندگان مواد اولیه الزامی به فروش به تولیدکنندگان و بخش‌های پایین‌دستی صنعت ندارد.

این وضعیت موجب می‌شود که هر از گاهی شاهد مشکل تامین در یکی از مواد اولیه حساس و کلیدی در صنعت لوازم خانگی باشیم. تکرار مکرر این مشکلات و نوسانهای متعدد قیمتها حاکی از وجود ریسک بالا، عدم شفافیت، سودجویی دلالان، و در یک کلام، بالا بودن هزینه مبادله در بالادست زنجیره است. در حالی که برای تقویت واقعی تولید و افزایش صادرات لازم است کاهش هزینه‌های مبادله‌ای ناخواسته در کل زنجیره لوازم خانگی در دستور کار قرار گیرد. واضح است که راهکارهای کاهش هزینه مبادله در بخش بالادست نیازمند روش‌هایی متفاوت با بخش پایین دست می‌باشد. برای مثال می‌توان با الزام به فروش محدود به تولیدکنندگان، واسطه‌ها را حذف کرد و برای نظارت هم سازوکار یا سامانه مناسبی طراحی شود.

شناسایی دقیق راهکارهای کاهش هزینه مبادله و کاهش تلفات در این صنعت نیازمند بررسی دقیق توسط کارشناسان است. در صورت وجود اراده و هماهنگی بین دستگاه‌های مختلف و تامین‌کنندگان مواد اولیه، قطعا کاهش هزینه مبادله در بخش بالادست هم قابل دستیابی است و به نفع کل زنجیره و اقتصاد کشور خواهد بود. استفاده از تجارب قبلی یا روش‌های مورد استفاده در توسعه‌ی دیگر زنجیره‌های تامین نیز در این زمینه می‌تواند راهگشا باشد.

انتظار می‌رود مدیران و کارشناسان شرکت‌های مختلف تولیدی و دستگاه‌های دولتی با رویکرد همکاری و هم‌افزایی و با استفاده از دانش روز مدیریت و اقتصاد، زمینه‌های تحقق جهش تولید در صنعت لوازم خانگی را مهیا کنند.